Nó âm thầm đến mức nhiều người không nhận ra: cuộc sống đô thị hiện đại giờ phụ thuộc vào nút bấm nhiều hơn vào đôi chân.

Theo nhiều thống kê ngành, Việt Nam hiện có khoảng 480.000 thang máy đang vận hành và mỗi năm lắp mới thêm khoảng 40.000–50.000 chiếc, thuộc nhóm tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á. Nếu tốc độ đô thị hóa tiếp tục như hiện nay, tới năm 2045, số lượng thang máy có thể lên tới 1,3–1,4 triệu chiếc.

Nghe qua thì đó chỉ là một con số kỹ thuật. Nhưng thực tế, nó phản ánh một sự chuyển đổi rất lớn trong cấu trúc sống của xã hội Việt Nam: từ đô thị trải ngang sang đô thị phát triển theo chiều đứng.

Ngày xưa, một khu dân cư đông đúc nghĩa là nhiều xe máy, nhiều ngõ nhỏ, nhiều hàng quán vỉa hè. Còn bây giờ, một khu đô thị đông dân lại được đo bằng số block, số tầng và số thang máy hoạt động giờ cao điểm.

Khi hàng triệu người rời nhà đất để lên chung cư, nhu cầu thang máy không tăng tuyến tính mà tăng theo cấp số nhân. Một khu đô thị 50 tòa nhà có thể cần hàng trăm thang máy. Một tòa hỗn hợp cao 40 tầng có thể cần cả chục hệ thống vận chuyển đứng hoạt động gần như 24/24.

Quy chuẩn xây dựng hiện nay cũng buộc nhà từ 5 tầng trở lên phải có thang máy, từ 10 tầng trở lên phải có ít nhất 2 thang máy. Điều đó đồng nghĩa với việc: càng xây cao tầng, thị trường thang máy càng phình to. Càng dồn dân vào các đại đô thị, ngành bảo trì, cứu hộ, điện điều khiển và vận hành càng bùng nổ.

Đáng chú ý hơn, khoảng 40% thị trường hiện nay lại đến từ thang máy gia đình. Tức là ngay cả những căn nhà ống trong đô thị cũng đang “chung cư hóa” theo chiều đứng. Người Việt giờ không chỉ sống cao tầng trong các đại đô thị, mà ngay cả trong nhà riêng cũng bắt đầu phụ thuộc vào thang máy như một phần thiết yếu của đời sống.

Nhưng có lẽ điều đáng lo nhất lại nằm ở tương lai 10–15 năm tới.

Hiện nay, khoảng 90% thang máy ở Việt Nam còn dưới 15 năm tuổi. Nghe có vẻ tích cực, nhưng thực tế điều đó cũng có nghĩa: chúng ta chưa bước vào chu kỳ “già hóa thang máy”.

Và khi thời điểm ấy tới, Việt Nam có thể đối diện một “quả bom bảo trì” quy mô lớn.

Hàng loạt chung cư sẽ đồng thời phải thay cáp tải, thay động cơ, nâng cấp bo mạch điều khiển, đại tu hệ thống cứu hộ. Hà Nội và TP.HCM có thể thiếu nghiêm trọng kỹ thuật viên lành nghề. Những cuộc tranh cãi về quỹ bảo trì chung cư sẽ còn căng thẳng hơn hiện nay rất nhiều.