Đơn cử như vụ mới nhất: người dân phản ánh khi đăng ký tạm trú vẫn bị yêu cầu photocopy sổ đỏ của chủ nhà, trong khi theo quy định cập nhật nhất, đáng lẽ cơ quan tiếp nhận phải tự khai thác thông tin từ hệ thống.
Nghe xong, ai cũng thắc mắc, dữ liệu đã làm sạch, đã kết nối, đã liên thông… là liên thông đi đâu? Sao ra phường vẫn xin sổ đỏ như cũ?
Câu hỏi hợp lý đến mức thở ra cũng thấy logic.
Theo Nghị định 154/2024/NĐ-CP, công dân phải chứng minh chỗ ở hợp pháp, nhưng nguyên tắc mới rất rõ: cơ quan giải quyết thủ tục phải chủ động khai thác thông tin từ cơ sở dữ liệu dân cư, căn cước điện tử và các hệ thống liên quan, thay vì bắt dân mang cả tập giấy sổ đỏ - hợp đồng - hộ khẩu - sổ tạm trú như thời chưa số hóa.
Luật sư Quách Thành Lực cũng xác nhận: chỉ khi nào cán bộ không truy được dữ liệu thì mới được yêu cầu người dân nộp bản sao. Nói cách khác, việc yêu cầu photo ngay từ đầu là chưa “chuẩn quy trình”, và càng chưa đúng tinh thần cải cách thủ tục hành chính mà nhà nước đang đẩy mạnh.
Nhưng lý thuyết là một chuyện, còn thực tế, như người ta hay nói lại “hơi khác về mặt cảm xúc”. Người dân đi làm thủ tục tạm trú mấy hôm qua đều kể một câu chuyện rất giống nhau: vừa nộp căn cước, vừa điền thông tin, vừa vui vì nghĩ “nay hiện đại rồi, khỏi cần sổ đỏ”… thì ngay sau đó nghe câu quen thuộc: photo sổ đỏ của chủ nhà bổ sung.
Mà khổ nỗi, chủ nhà nhiều khi ở xa. Có người mới thấy tin nhắn từ khách “chị ơi cho em xin photo sổ đỏ với” là tắt máy. Tức là hệ thống không nhớ, dân nhớ, còn cán bộ thì phải làm theo cái đang… không hiện lên trên màn hình.
Nguyên nhân vì đâu? Các chuyên gia nói: dữ liệu chưa đồng bộ.
Đợt cao điểm làm sạch dữ liệu đất đai vừa kết thúc. Dữ liệu dân cư vẫn đang cập nhật. Các hệ thống liên thông thì vẫn đang… tập làm quen nhau. Kiểu như cả bộ máy đang trong giai đoạn “tìm hiểu”, mới hẹn hò vài buổi mà đòi phối hợp nhịp nhàng thì hơi quá kỳ vọng. Thế là cán bộ mở máy ra, gõ vài cái, hệ thống xoay xoay một hồi rồi bảo “Không tìm thấy thông tin”. Mà thủ tục thì phải chạy, hồ sơ thì phải giải quyết, nên cách duy nhất là đề nghị người dân… photo một cái cho chắc ăn.
Nhìn vậy để thấy: vấn đề không phải ai cố tình gây khó. Chỉ đơn giản là hệ thống chưa theo kịp kỳ vọng. Cải cách thì đã làm, nhưng chuyển đổi số đâu phải chuyện búng tay là xong.
Tuy nhiên, cũng chính vì đang ở giai đoạn “quá độ” này mà nhiều chuyên gia đề nghị: cán bộ tiếp nhận hồ sơ cần chủ động khai thác dữ liệu trước, không nên yêu cầu giấy tờ ngay lập tức như phản xạ cũ. Và quan trọng nhất: nếu hệ thống chưa truy xuất được thì cần giải thích rõ ràng cho người dân. Vì chẳng có gì bực bằng đọc báo thì thấy nói “không cần giấy tờ”, nhưng đi làm lại nghe “em mang sổ đỏ lên nhé”.
Thật ra người dân cũng rất dễ tính. Nếu giải thích rằng hệ thống đang lỗi, dữ liệu chưa cập nhật, hoặc cần thời gian đồng bộ, họ sẵn sàng thông cảm. Nhưng khi không giải thích, người dân sẽ nghĩ: “Cải cách để làm gì nếu cuối cùng tôi vẫn phải photo sổ đỏ?”.
Tương lai thì chắc chắn sáng hơn hiện tại. Khi các cơ sở dữ liệu quốc gia – đất đai, dân cư, định danh được kết nối đúng nghĩa “đồng bộ”, thì làm tạm trú hay bất kỳ thủ tục hành chính nào cũng sẽ chỉ cần một chiếc căn cước công dân. Không giấy tờ, không quay về nhà lấy sổ đỏ, không xin ảnh chụp lúc nửa đêm, không cảnh đứng trước quầy đợi 20 phút để rồi nghe câu: “Em photo hộ anh một tờ này nhé”.
Câu chuyện photocopy sổ đỏ hôm nay không phải chuyện quá lớn, nhưng nó phản ánh một giai đoạn chuyển mình mà ở đó, người dân có quyền hy vọng nhiều hơn và… bối rối ít hơn. Khi dữ liệu thật sự “sạch”, “mượt”, “liên thông”, thì những câu chuyện như “đi làm tạm trú mà phải photo sổ đỏ” sẽ chỉ còn là một kỷ niệm để kể lại.
Còn bây giờ, nếu ai đó vẫn bị yêu cầu photo, hãy cứ xem như một lần cuối cùng. Biết đâu lần sau, bạn chỉ cần đưa căn cước, và hệ thống sau một thời gian dài luyện công cuối cùng cũng nhận ra bạn là ai, và bạn ở đâu.